Η νέα κούκλα ανοίγει ουσιαστικό διάλογο για την ορατότητα και την αποδοχή
Της Νικόλ Μακρή
Μέχρι πρόσφατα, η Barbie ήταν για πολλά παιδιά ένα σύμβολο τελειότητας – άψογο χαμόγελο, συμμετρικά χαρακτηριστικά, αψεγάδιαστο σώμα. Ένα πρότυπο που, όσο κι αν αγαπήθηκε, άφηνε ελάχιστο χώρο για τις πραγματικές ιστορίες των παιδιών που δεν έβρισκαν τον εαυτό τους μέσα σε αυτό το ροζ σύμπαν. Και ίσως γι’ αυτό η είδηση ότι η Mattel παρουσιάζει την πρώτη Barbie με αυτισμό δεν είναι απλώς μια ακόμη εταιρική ανακοίνωση, αλλά ένα μικρό – και ταυτόχρονα σημαντικό – πολιτισμικό βήμα.
Η νέα κούκλα εντάσσεται στη σειρά Fashionistas και συνεχίζει τη σταδιακή, αλλά ξεκάθαρη, μεταμόρφωση της Barbie από σύμβολο ενός άπιαστου ιδεώδους σε εργαλείο αναπαράστασης. Τα τελευταία χρόνια, η Mattel φαίνεται να αντιλαμβάνεται κάτι πολύ ουσιαστικό,ότι τα παιδιά δεν χρειάζονται παιχνίδια που να τους λένε ποιοι «θα έπρεπε» να είναι, αλλά παιχνίδια που να τους δείχνουν ότι αυτό που ήδη είναι, αρκεί.
Αυτό που κάνει τη συγκεκριμένη Barbie να ξεχωρίζει δεν είναι απλώς η ταμπέλα της «διαφορετικότητας», αλλά ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάστηκε. Η εταιρεία συνεργάστηκε με την Autistic Self Advocacy Network, ακούγοντας φωνές από την ίδια την κοινότητα των αυτιστικών ατόμων. Και αυτό φαίνεται στις λεπτομέρειες,στο βλέμμα που δεν είναι απόλυτα στραμμένο προς τον συνομιλητή, στα πλήρως εύκαμπτα χέρια που επιτρέπουν κινήσεις αυτορρύθμισης, στα ακουστικά μείωσης θορύβου, στο μικρό fidget παιχνίδι, στο τάμπλετ εναλλακτικής επικοινωνίας. Ακόμη και το ρούχο της – φαρδύ, απαλό, χωρίς ενοχλητικές υφές – δείχνει ότι κάποιος σκέφτηκε πώς βιώνεται το σώμα και το περιβάλλον από πολλά παιδιά στο φάσμα.
Και εδώ είναι που το θέμα ξεπερνά τα όρια του παιχνιδιού. Για ένα παιδί με αυτισμό, το να δει μια κούκλα που του μοιάζει – όχι ως στερεότυπο, αλλά ως αναγνώριση – μπορεί να λειτουργήσει σχεδόν λυτρωτικά. Είναι το «κι εγώ υπάρχω», το «κι εγώ χωράω εδώ». Την ίδια στιγμή, για τα παιδιά που δεν βρίσκονται στο φάσμα, μια τέτοια Barbie μπορεί να γίνει αφορμή για συζήτηση, κατανόηση, εξοικείωση με τη διαφορετικότητα. Και αυτός ο διπλός ρόλος ίσως είναι η μεγαλύτερη αξία της.
Φυσικά, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι πίσω από κάθε τέτοια κίνηση υπάρχει και branding. Η Mattel δεν είναι φιλανθρωπικός οργανισμός είναι μια πολυεθνική με στρατηγική. Όμως, ακόμη κι αν η συμπερίληψη αποτελεί μέρος ενός σύγχρονου marketing, το αποτέλεσμα παραμένει σημαντικό. Γιατί η ορατότητα, ακόμη κι όταν περνά μέσα από το φίλτρο της αγοράς, εξακολουθεί να έχει δύναμη.
Αξίζει επίσης να θυμόμαστε ότι μέχρι το 2019, η Barbie δεν περιλάμβανε καμία κούκλα με αναπηρία. Σήμερα, η σειρά της περιλαμβάνει φιγούρες με αμαξίδιο, με προβλήματα όρασης, με σύνδρομο Down, με προσθετικά μέλη, με λεύκη, με ακουστικά βαρηκοΐας. Αυτή η εξέλιξη δεν είναι τυχαία είναι αντανάκλαση μιας κοινωνίας που – έστω αργά – αρχίζει να απαιτεί περισσότερη εκπροσώπηση, περισσότερη αλήθεια, λιγότερη τελειότητα.
Η Barbie με αυτισμό δεν φιλοδοξεί να περιγράψει ή να «ορίσει» τι σημαίνει αυτισμός. Και αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο της ύπαρξής της. Δεν προτείνει ένα μοντέλο, αντίθετα αναγνωρίζει τη πολυπλοκότητα και τη διαφορετικότητα που υπάρχει μέσα στο ίδιο το φάσμα. Μέσα από αυτή τη λογική, η κούκλα λειτουργεί περισσότερο ως σύμβολο αποδοχής παρά ως ερμηνεία.
Η πραγματική της αξία βρίσκεται στο μήνυμα που μεταφέρει χωρίς να χρειάζεται πολλές λέξεις,ότι ο κόσμος δεν αποτελείται από έναν μόνο τύπο ανθρώπου και ότι αυτή η πολυμορφία δεν χρειάζεται διόρθωση, αλλά χώρο. Γιατί το ζήτημα της εκπροσώπησης δεν αφορά μόνο εκείνους που μέχρι τώρα δεν έβλεπαν τον εαυτό τους να καθρεφτίζεται πουθενά. Αφορά συνολικά τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε να συνυπάρχουμε.
Σε μια κοινωνία λοιπόν που εξακολουθεί να δυσκολεύεται να κατανοήσει, να αποδεχθεί και να στηρίξει ουσιαστικά τη διαφορετικότητα, ακόμη και μια φαινομενικά μικρή πράξη μπορεί να λειτουργήσει ως υπενθύμιση ότι η αλλαγή ξεκινά από τις πιο καθημερινές εικόνες. Από αυτά που βλέπουμε, από αυτά που συνηθίζουμε, από αυτά που θεωρούμε φυσιολογικά.
Και αν τελικά μια κούκλα καταφέρει να ανοίξει λίγο περισσότερο αυτόν τον ορίζοντα — να δημιουργήσει ερωτήσεις, να καλλιεργήσει ενσυναίσθηση, να κάνει τον κόσμο λίγο πιο φιλόξενο — τότε ίσως δεν μιλάμε απλώς για ένα νέο προϊόν στην αγορά, αλλά για ένα μικρό, ουσιαστικό βήμα προς μια κοινωνία που χωρά περισσότερους ανθρώπους όπως ακριβώς είναι….Και αυτό είναι υπέροχο!