Αν υπάρχει μία έκθεση που αξίζει να δεις τώρα, είναι αυτή.
Της Νικόλ Μακρή
Δεν είναι συχνό ένα έργο τέχνης να κουβαλά τόσο καθαρά την πρόθεσή του. Ο Ευγένιος Ντελακρουά δεν ζωγράφισε την «Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» απλώς για να αποτυπώσει ένα ιστορικό γεγονός. Το έκανε για να πάρει θέση. Για να στηρίξει, με τον δικό του τρόπο, έναν αγώνα που εκτυλισσόταν μακριά από τη Γαλλία, αλλά τον άγγιζε βαθιά. «Το έργο αυτό είναι στρατευμένο», εξηγεί η Σοφί Μπαρτελεμί, διευθύντρια του Μουσείου Καλών Τεχνών του Μπορντώ. Και αυτή η λέξη, όσο βαριά κι αν ακούγεται, εξηγεί σχεδόν τα πάντα.
Για τον Ντελακρουά, ο Αγώνας της Ελληνικής Ανεξαρτησίας δεν ήταν μια μακρινή είδηση. Ήταν μια υπόθεση που συνομιλούσε με τη δική του ανάγκη για ελευθερία, ως άνθρωπος και ως καλλιτέχνης. Σε μια Ευρώπη που αναζητούσε νέες ταυτότητες, η Ελλάδα μετατρεπόταν σε σύμβολο. Δεν ήταν απλώς ένας τόπος, αλλά μια ιδέα. Και ο ίδιος-χωρίς να έχει επισκεφθεί ποτέ τη χώρα-κατάφερε να τη μετατρέψει σε εικόνα με τέτοια ένταση, ώστε να ξεπερνά τα σύνορα και τον χρόνο.
Δύο αιώνες μετά την Έξοδο του Μεσολογγίου, το έργο κάνει ένα ταξίδι που μοιάζει σχεδόν αυτονόητο, αλλά στην πραγματικότητα είναι εξαιρετικά σπάνιο. Η «Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» εγκατέλειψε προσωρινά το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπορντό, όπου φυλάσσεται από το 1852, για να εκτεθεί για πρώτη φορά στον τόπο που τη γέννησε ως ιδέα. Και αυτή η μετακίνηση δεν είναι απλή υπόθεση.
«Είναι ένα αριστούργημα που δανείζουμε εξαιρετικά σπάνια», σημειώνει η Μπαρτελεμί. Η τελευταία φορά που βγήκε από το μουσείο ήταν το 2018, για μεγάλες εκθέσεις στο Λούβρο και στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης. Πρόκειται για ένα έργο εύθραυστο και ανεκτίμητο, που απαιτεί ιδιαίτερες συνθήκες μεταφοράς. Αφαιρείται από την κορνίζα του, ταξιδεύει με εξειδικευμένους μεταφορείς, συνοδεύεται σε κάθε βήμα της διαδρομής από άνθρωπο του μουσείου. Μια ολόκληρη διαδικασία σχεδιασμένη για να εξασφαλίσει ότι τίποτα δεν θα το διαταράξει.
Και όμως, για την Ελλάδα έγινε μια εξαίρεση. Όχι τυχαία. Όπως εξηγεί η ίδια, η απόφαση ωρίμασε όταν επισκέφθηκε τη χώρα το 2021, στα 200 χρόνια από την Επανάσταση, και είδε παντού αναπαραγωγές του πίνακα. Τότε κατάλαβε πως αυτό το έργο, που για το Μπορντώ είναι «η δική του Τζοκόντα», για τους Έλληνες είναι κάτι βαθύτερο. Ένα σύμβολο που έχει ενσωματωθεί στη συλλογική μνήμη.
Ο πίνακας δεν παρουσιάστηκε ποτέ στο επίσημο Salon του Παρισιού. Αντίθετα, εκτέθηκε σε ιδιωτική γκαλερί με στόχο τη συγκέντρωση χρημάτων για τους Έλληνες επαναστάτες. Από την αρχή, λοιπόν, είχε έναν σαφή προσανατολισμό. Δεν ήταν απλώς τέχνη, αλλά και πράξη. Ένα έργο που ενσάρκωνε το πνεύμα του ρομαντισμού, εκείνη την ανάγκη να εκφραστεί το προσωπικό συναίσθημα και να απελευθερωθεί η τέχνη από τα αυστηρά πλαίσια της εποχής.
Στο κέντρο της σύνθεσης, η γυναικεία μορφή της Ελλάδας δεν λειτουργεί ως διακοσμητικό στοιχείο. Είναι ταυτόχρονα πρόσωπο και σύμβολο. Γονατισμένη πάνω στα ερείπια, δεν καταρρέει. Δεν κραυγάζει. Στέκεται με μια αξιοπρέπεια που δύσκολα εξηγείται, αλλά γίνεται αμέσως αντιληπτή. Το χέρι του νεκρού αγωνιστή που ξεπροβάλλει από τα χαλάσματα δεν επιδιώκει να σοκάρει. Ο σκοτεινός ουρανός δεν είναι σκηνικό,είναι συνθήκη.
Αυτή η ισορροπία ανάμεσα στον πόνο και την αξιοπρέπεια είναι που κάνει το έργο να αντέχει. Και ίσως γι’ αυτό λειτούργησε και ως πρόπλασμα για ένα άλλο εμβληματικό έργο του Ντελακρουά, την «Ελευθερία που οδηγεί τον Λαό». Η εικονογραφία της ελευθερίας, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, ξεκινά σε μεγάλο βαθμό από εδώ.
Το γεγονός ότι το έργο εκτίθεται στο Μεσολόγγι έχει τη δική του βαρύτητα. Η πόλη δεν είναι απλώς ένας τόπος. Είναι ένας χώρος που έχει ταυτιστεί με την ιδέα της θυσίας και της αξιοπρέπειας. Η Έξοδος του 1826 δεν έμεινε στην ιστορία μόνο ως στρατιωτικό γεγονός, αλλά ως μια πράξη υπέρβασης. Μια απόφαση που ξεπέρασε τα όρια της επιβίωσης και μετατράπηκε σε σύμβολο.
Στο Ξενοκράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο, όπου φιλοξενείται η έκθεση, το έργο αποκτά μια άλλη διάσταση. Ο χώρος δεν λειτουργεί ουδέτερα. Συνομιλεί με το ίδιο το περιεχόμενο του πίνακα. Και αυτή η συνύπαρξη δημιουργεί μια εμπειρία που δύσκολα μεταφέρεται μέσα από εικόνες ή περιγραφές.
Η παρουσία του κοινού, οι εκπαιδευτικές δράσεις, το ενδιαφέρον που έχει ήδη εκδηλωθεί, δείχνουν ότι αυτή η έκθεση δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως ένα ακόμα πολιτιστικό γεγονός. Είναι μια στιγμή που συγκεντρώνει κάτι περισσότερο από προσοχή. Συγκεντρώνει μια μορφή συλλογικής συμμετοχής.
Και κάπου εδώ, χωρίς να χρειάζονται υπερβολές, γίνεται σαφές ότι πρόκειται για μια ευκαιρία που δεν εμφανίζεται συχνά. Όχι γιατί το έργο είναι «διάσημο», αλλά γιατί η απόσταση που συνήθως υπάρχει ανάμεσα σε αυτό και το κοινό, για λίγο, σχεδόν εξαφανίζεται. Το Μεσολόγγι είναι κοντά. Η χρονική διάρκεια της έκθεσης συγκεκριμένη. Οι συνθήκες μοναδικές.
Υπάρχουν φορές που δεν χρειάζεται να το σκεφτείς πολύ. Αρκεί να βρεθείς εκεί και να δεις κάτι που μέχρι τώρα γνώριζες μόνο ως εικόνα. Και να καταλάβεις, έστω για λίγο, γιατί ένα έργο μπορεί να παραμένει ζωντανό δύο αιώνες μετά τη δημιουργία του.-