Η ζωή, το έργο και η παρακαταθήκη μιας ισχυρής εκκλησιαστικής προσωπικότητας.
Του Θανάση Παλούμη
Σαν σήμερα, η Ελλάδα αποχαιρέτησε μία από τις πιο εμβληματικές, αμφιλεγόμενες αλλά και βαθιά αγαπητές μορφές της σύγχρονης εκκλησιαστικής της ιστορίας. Ο Μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Χριστόδουλος δεν υπήρξε απλώς ο Προκαθήμενος της Εκκλησίας της Ελλάδος· υπήρξε μια ισχυρή προσωπικότητα που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα τόσο στον εκκλησιαστικό όσο και στον κοινωνικό και δημόσιο βίο της χώρας. Η μνήμη του παραμένει ζωντανή, όχι μόνο για το έργο του, αλλά και για τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο μίλησε στις καρδιές των ανθρώπων.
Τα πρώτα χρόνια και η πνευματική του διαμόρφωση
Ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος γεννήθηκε το 1939 στην Ξάνθη, με το κοσμικό όνομα Δημήτριος Παρασκευαΐδης. Από νεαρή ηλικία έδειξε έντονη κλίση προς τα γράμματα, τη θεολογία και την πνευματική αναζήτηση. Σπούδασε Νομική και Θεολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, συνδυάζοντας την εκκλησιαστική σκέψη με τη βαθιά γνώση του δικαίου και της κοινωνικής πραγματικότητας. Η διπλή αυτή παιδεία θα χαρακτήριζε αργότερα όλη τη δημόσια παρουσία και τον λόγο του.
Η χειροτονία του και η σταδιακή άνοδός του στην εκκλησιαστική ιεραρχία συνοδεύτηκαν από έντονη δραστηριότητα, ζήλο για την ποιμαντική διακονία και ιδιαίτερη αγάπη προς τη νεολαία. Από νωρίς φάνηκε ότι δεν επρόκειτο για έναν κληρικό που θα περιοριζόταν σε στενά εκκλησιαστικά πλαίσια.
Η εκλογή στον Αρχιεπισκοπικό Θρόνο
Το 1998 εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος, σε μια περίοδο κατά την οποία η ελληνική κοινωνία βρισκόταν σε μεταβατικό στάδιο, με έντονες κοινωνικές, πολιτισμικές και πνευματικές προκλήσεις. Η εκλογή του συνοδεύτηκε από μεγάλες προσδοκίες αλλά και επιφυλάξεις. Πολύ γρήγορα, όμως, κατέστη σαφές ότι ο νέος Αρχιεπίσκοπος δεν θα περνούσε απαρατήρητος.
Ο Χριστόδουλος έφερε έναν διαφορετικό λόγο: άμεσο, ζωντανό, πολλές φορές αιχμηρό, πάντοτε όμως κατανοητό στον απλό άνθρωπο. Μιλούσε χωρίς περιστροφές, με πάθος, με συναίσθημα και με ξεκάθαρη πρόθεση να βγει η Εκκλησία από την εσωστρέφεια και να συνομιλήσει με τη σύγχρονη κοινωνία.
Η σχέση του με τον λαό και τη νεολαία
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της αρχιεπισκοπικής του διακονίας ήταν η στενή σχέση του με τον λαό. Ο Χριστόδουλος δεν φοβήθηκε να κατέβει από το βάθρο, να μιλήσει απλά, να ακούσει, να συγκινηθεί. Ιδιαίτερη αγάπη έδειξε προς τους νέους ανθρώπους, στους οποίους απευθυνόταν με γλώσσα σύγχρονη, χωρίς διδακτισμό αλλά με ειλικρίνεια.
Οι ομιλίες του προς τη νεολαία, οι παρεμβάσεις του σε κοινωνικά ζητήματα και η χρήση των μέσων ενημέρωσης αποτέλεσαν καινοτομία για τα δεδομένα της Εκκλησίας της Ελλάδος. Για πολλούς νέους, ο Χριστόδουλος ήταν ο πρώτος ιεράρχης που ένιωσαν ότι τους καταλαβαίνει και τους σέβεται.
Παρεμβάσεις στη δημόσια ζωή
Ο μακαριστός Αρχιεπίσκοπος δεν δίστασε να τοποθετηθεί δημόσια σε κρίσιμα ζητήματα της εποχής του. Η στάση του στο θέμα των ταυτοτήτων, η έντονη παρουσία του στον δημόσιο διάλογο και η υπεράσπιση, όπως ο ίδιος την αντιλαμβανόταν, της εθνικής και θρησκευτικής ταυτότητας των Ελλήνων, προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις αλλά και μαζική στήριξη.
Ο Χριστόδουλος πίστευε ότι η Εκκλησία δεν μπορεί να είναι αποκομμένη από την κοινωνία και ότι ο λόγος της οφείλει να ακούγεται, ακόμη κι αν ενοχλεί. Για τους υποστηρικτές του, ήταν ένας θαρραλέος ποιμενάρχης. Για τους επικριτές του, μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα. Όμως κανείς δεν μπορούσε να αρνηθεί τη δυναμική και την επιρροή του.
Το ποιμαντικό και κοινωνικό έργο
Πέρα από τις δημόσιες παρεμβάσεις, το ποιμαντικό και φιλανθρωπικό έργο της Εκκλησίας γνώρισε σημαντική ανάπτυξη κατά τη διάρκεια της αρχιεπισκοπίας του. Ενίσχυσε δομές κοινωνικής αλληλεγγύης, στήριξε ευπαθείς ομάδες, ανέδειξε τον κοινωνικό ρόλο της Εκκλησίας σε μια εποχή αυξανόμενων ανισοτήτων.
Για τον Χριστόδουλο, η Εκκλησία όφειλε να είναι παρούσα εκεί όπου υπήρχε πόνος, φτώχεια και μοναξιά. Η πίστη, κατά την αντίληψή του, δεν μπορούσε να περιορίζεται σε τυπικές λατρευτικές εκδηλώσεις, αλλά έπρεπε να μεταφράζεται σε πράξη αγάπης.
Η δοκιμασία της ασθένειας
Τα τελευταία χρόνια της ζωής του σημαδεύτηκαν από τη σοβαρή ασθένεια που αντιμετώπισε με αξιοπρέπεια, δύναμη και βαθιά πίστη. Ο τρόπος με τον οποίο στάθηκε απέναντι στον πόνο συγκίνησε το πανελλήνιο. Δεν κρύφτηκε, δεν απομονώθηκε, αλλά μίλησε ανοιχτά για την ανθρώπινη αδυναμία και την ελπίδα που προσφέρει η πίστη.
Η ασθένειά του ανέδειξε μια άλλη πλευρά του: πιο ήσυχη, πιο στοχαστική, αλλά εξίσου αυθεντική. Μέχρι το τέλος, παρέμεινε ποιμένας, δίνοντας μαρτυρία ζωής και θανάτου.
Η εκδημία και η παρακαταθήκη του
Ο θάνατός του, σαν σήμερα (28.01.2008), προκάλεσε βαθιά συγκίνηση σε ολόκληρη τη χώρα. Χιλιάδες άνθρωποι συνέρρευσαν για να τον αποχαιρετήσουν, αποδεικνύοντας ότι, παρά τις αντιθέσεις που προκάλεσε, είχε αγγίξει τις ψυχές πολλών.
Η παρακαταθήκη του Μακαριστού Αρχιεπισκόπου Χριστόδουλου παραμένει ζωντανή. Άφησε πίσω του έναν λόγο που ακόμη συζητείται, ένα έργο που ακόμη αξιολογείται και μια παρουσία που δύσκολα ξεχνιέται. Υπήρξε άνθρωπος της εποχής του, με αρετές και αδυναμίες, αλλά κυρίως με αυθεντικότητα.
Σήμερα, καθώς η μνήμη του τιμάται, ο Μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος παραμένει σημείο αναφοράς. Για άλλους ως πρότυπο, για άλλους ως αντικείμενο προβληματισμού, αλλά για όλους ως μια μορφή που σημάδεψε τη νεότερη ιστορία της Εκκλησίας της Ελλάδος.