Αποχαρακτηρισμένα έγγραφα των ΗΠΑ, της Βρετανίας και του ΟΗΕ αποκαλύπτουν ότι η τουρκική εισβολή στην Κύπρο θεωρούνταν πλέον βέβαιη από τις 19 Ιουλίου 1974, ενώ οι διεθνείς δυνάμεις επικεντρώνονταν στην αποφυγή ελληνοτουρκικής σύγκρουσης.
Πενήντα δύο χρόνια μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, αποχαρακτηρισμένα έγγραφα από τα αρχεία των Ηνωμένων Πολιτειών, της Μεγάλης Βρετανίας και του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών αποκαλύπτουν με εντυπωσιακή σαφήνεια όσα συνέβαιναν στο διπλωματικό παρασκήνιο τις τελευταίες ώρες πριν από την απόβαση.
Τα ντοκουμέντα δείχνουν ότι η διεθνής κοινότητα δεν αιφνιδιάστηκε από την τουρκική στρατιωτική επιχείρηση. Αντίθετα, κυβερνήσεις, υπηρεσίες πληροφοριών και διπλωματικοί αξιωματούχοι γνώριζαν ότι η εισβολή ήταν εξαιρετικά πιθανή, παρακολουθούσαν τις στρατιωτικές κινήσεις της Άγκυρας και εκτιμούσαν ακόμη και το χρονικό σημείο έναρξης της επιχείρησης.
Παρά τις συνεχείς συσκέψεις, τα τηλεγραφήματα και τις επαφές ανάμεσα σε Ουάσιγκτον, Λονδίνο, Αθήνα και Άγκυρα, η εισβολή δεν αποτράπηκε. Η βασική προτεραιότητα των μεγάλων δυνάμεων δεν ήταν η προστασία της Κυπριακής Δημοκρατίας, αλλά η αποφυγή μιας ανοιχτής στρατιωτικής σύγκρουσης ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία, δύο χώρες-μέλη του ΝΑΤΟ.
Η Κύπρος στο επίκεντρο μιας διεθνούς κρίσης
Το απόγευμα της 19ης Ιουλίου 1974, τέσσερις ημέρες μετά το πραξικόπημα εναντίον του Προέδρου Μακαρίου, η κατάσταση στην Κύπρο είχε πλέον ξεφύγει από τα όρια μιας εσωτερικής πολιτικής ανατροπής.
Στη Λευκωσία, το καθεστώς του Νίκου Σαμψών επιχειρούσε να εδραιώσει την εξουσία του και να εμφανιστεί διεθνώς ως η νόμιμη κυβέρνηση του νησιού. Στην Αθήνα, η δικτατορία του Δημήτριου Ιωαννίδη εξακολουθούσε να υποστηρίζει ότι όσα συνέβαιναν αποτελούσαν αποκλειστικά «εσωτερική κυπριακή υπόθεση».
Την ίδια στιγμή, όμως, στην Άγκυρα είχε ήδη διαμορφωθεί μια εντελώς διαφορετική στρατηγική. Ο Τούρκος πρωθυπουργός Μπουλέντ Ετζεβίτ θεωρούσε ότι το πραξικόπημα είχε ανατρέψει την ισορροπία που προέβλεπαν οι συμφωνίες του 1960 και είχε ουσιαστικά αποφασίσει ότι, εάν δεν αποκαθίστατο η προηγούμενη κατάσταση, η Τουρκία θα προχωρούσε σε στρατιωτική επέμβαση.
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Βρετανία, το κυρίαρχο ζήτημα δεν ήταν μόνο η τύχη της Κύπρου. Το νησί αντιμετωπιζόταν κυρίως ως το πεδίο στο οποίο θα μπορούσε να ξεσπάσει ένας ελληνοτουρκικός πόλεμος εντός της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ, σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο του Ψυχρού Πολέμου.
Αυτή η γεωπολιτική προσέγγιση εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τόσο τις κινήσεις που έγιναν όσο και τις αποφάσεις που δεν ελήφθησαν.
Ο Μακάριος καταγγέλλει το πραξικόπημα στον ΟΗΕ
Στις 3.30 το απόγευμα, ώρα Νέας Υόρκης, το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών συνεδρίασε εκτάκτως για την κατάσταση στην Κύπρο.
Πριν ακόμη ξεκινήσει η συζήτηση, απορρίφθηκε το αίτημα του καθεστώτος Σαμψών να αντικαταστήσει τον μόνιμο αντιπρόσωπο της Κυπριακής Δημοκρατίας, Ζήνωνα Ρωσσίδη, και να αναβληθεί η συνεδρίαση.
Η απόφαση είχε ιδιαίτερη πολιτική σημασία, καθώς έδειχνε ότι ο ΟΗΕ δεν αναγνώριζε ως νόμιμη την κυβέρνηση που είχε προκύψει από το πραξικόπημα.
Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, μιλώντας ενώπιον του Συμβουλίου Ασφαλείας, κατηγόρησε ανοιχτά τη στρατιωτική κυβέρνηση της Αθήνας ότι είχε οργανώσει την ανατροπή του. Παράλληλα, κατονόμασε τους Έλληνες αξιωματικούς της Εθνικής Φρουράς ως τους ανθρώπους που εκτέλεσαν το πραξικόπημα.
Υπενθύμισε επίσης ότι είχε ζητήσει από τον τότε Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας, Φαίδωνα Γκιζίκη, την απομάκρυνση των Ελλήνων αξιωματικών από το νησί. Η απάντηση που είχε λάβει ήταν ότι μια τέτοια κίνηση θα αποδυνάμωνε την άμυνα της Κύπρου απέναντι σε ενδεχόμενη τουρκική επίθεση.
Ο Μακάριος απάντησε τότε με μια φράση που έμεινε στην Ιστορία: θεωρούσε τον κίνδυνο από την Αθήνα μεγαλύτερο από τον κίνδυνο από την Τουρκία.
Ιδιαίτερη συζήτηση προκάλεσε και η τοποθέτησή του ότι τα γεγονότα στην Κύπρο δεν αποτελούσαν απλώς εσωτερική υπόθεση των Ελληνοκυπρίων. Χαρακτήρισε το πραξικόπημα της ελληνικής χούντας ως εισβολή, υπογραμμίζοντας ότι τις συνέπειές του θα τις υφίσταντο τόσο οι Ελληνοκύπριοι όσο και οι Τουρκοκύπριοι.
Η Αθήνα αρνείται κάθε ευθύνη
Η ελληνική αντιπροσωπεία απέρριψε τις καταγγελίες του Μακαρίου και επέμεινε ότι η Αθήνα δεν είχε καμία εμπλοκή στην ανατροπή του.
Ο τότε υπουργός Εξωτερικών Ιωάννης Παναγιωτάκος υποστήριξε ότι επρόκειτο για εσωτερική διαμάχη ανάμεσα στους Ελληνοκυπρίους. Παράλληλα, επιτέθηκε προσωπικά στον Μακάριο, κατηγορώντας τον για δημαγωγία, προσωπολατρία και διώξεις πολιτικών αντιπάλων.
Ωστόσο, την ώρα που η ελληνική πλευρά επιχειρούσε να αποσείσει τις ευθύνες της, οι διεθνείς διπλωματικές υπηρεσίες είχαν ήδη αντιληφθεί ότι η κρίση οδηγούνταν προς μια ευρύτερη στρατιωτική σύγκρουση.
Οι προειδοποιήσεις της Άγκυρας ήταν σαφείς
Τα αμερικανικά τηλεγραφήματα αποδεικνύουν ότι η τουρκική κυβέρνηση δεν έκρυβε τις προθέσεις της.
Στις 17 Ιουλίου 1974, ο Αμερικανός πρέσβης στην Τουρκία, Ουίλιαμ Μακόμπερ, ενημέρωσε την Ουάσιγκτον για συνάντηση που είχε με τον Μπουλέντ Ετζεβίτ.
Ο Τούρκος πρωθυπουργός χαρακτήρισε το πραξικόπημα παραβίαση της Συνθήκης Εγγυήσεως του 1960 και απέδωσε την κύρια ευθύνη στη στρατιωτική κυβέρνηση της Αθήνας.
Προειδοποίησε ότι, εάν δεν αποκαθίστατο μια κατάσταση αποδεκτή από την Τουρκία, η Άγκυρα θα προχωρούσε σε στρατιωτική επέμβαση. Τόνισε μάλιστα ότι, εάν η επέμβαση ήταν αναπόφευκτη, θα έπρεπε να πραγματοποιηθεί μέσα σε λίγες ημέρες, καθώς αργότερα θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ακόμη πιο αιματηρή επιχείρηση.
Οι δηλώσεις του δεν άφηναν μεγάλο περιθώριο παρερμηνείας. Η Τουρκία προανήγγειλε ουσιαστικά τη στρατιωτική της κίνηση.
Ο Ετζεβίτ ταξίδεψε στο Λονδίνο και ζήτησε από τη Βρετανία κοινή δράση, επικαλούμενος τον ρόλο της ως εγγυήτριας δύναμης.
Το ερώτημα που έθεσε στους Βρετανούς ήταν ιδιαίτερα πιεστικό: από τη στιγμή που διατηρούσαν στρατιωτικές βάσεις στην Κύπρο, γιατί δεν τις χρησιμοποιούσαν για να παρέμβουν;
Η κυβέρνηση του Χάρολντ Ουίλσον αρνήθηκε να συμμετάσχει σε κοινή στρατιωτική επιχείρηση. Η Άγκυρα δεν εξασφάλισε βρετανική υποστήριξη, αλλά ταυτόχρονα δεν αντιμετώπισε κάποιο ουσιαστικό εμπόδιο στα σχέδιά της.
Η αμερικανική προτεραιότητα ήταν το ΝΑΤΟ
Τα έγγραφα του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών και τα πρακτικά της Washington Special Actions Group δείχνουν ότι η Ουάσιγκτον θεωρούσε πλέον πολύ πιθανή την τουρκική επέμβαση.
Ωστόσο, ο κύριος στόχος της αμερικανικής διπλωματίας ήταν να αποτραπεί ένας πόλεμος μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.
Ο Χένρι Κίσινγκερ τόνιζε δημόσια ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αναγνώριζαν την Κύπρο ως ενιαίο, ανεξάρτητο και κυρίαρχο κράτος. Υποστήριζε επίσης ότι δεν θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή οποιαδήποτε ενέργεια άλλαζε μονομερώς την πολιτική και συνταγματική δομή του νησιού.
Στην πράξη, όμως, η Ουάσιγκτον προσπαθούσε κυρίως να κερδίσει χρόνο, να εμποδίσει μια γενικευμένη ανάφλεξη και να περιορίσει το ενδεχόμενο σοβιετικής παρέμβασης στην Ανατολική Μεσόγειο.
Τα αμερικανικά έγγραφα αποτύπωναν και ένα έντονο πολιτικό αδιέξοδο. Από τη μία πλευρά, ο Μακάριος αναγνωριζόταν ως ο νόμιμος Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας. Από την άλλη, η επιστροφή του στην εξουσία θεωρούνταν σχεδόν αδύνατη χωρίς εξωτερική στρατιωτική υποστήριξη.
Παράλληλα, οι Ηνωμένες Πολιτείες δήλωναν ότι δεν αποδέχονταν το καθεστώς Σαμψών. Ωστόσο, οι Αμερικανοί αξιωματούχοι θεωρούσαν επικίνδυνο να επιδιωχθεί άμεσα η απομάκρυνσή του χωρίς να υπάρχει έτοιμη πολιτική λύση για την επόμενη ημέρα.
Οι αμερικανικές υπηρεσίες γνώριζαν ότι η απόβαση πλησίαζε
Στις 19 Ιουλίου, η Washington Special Actions Group συνεδρίασε στην Αίθουσα Επιχειρήσεων του Λευκού Οίκου.
Στη σύσκεψη συμμετείχαν στελέχη του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, του Πενταγώνου, της CIA και του αμερικανικού Γενικού Επιτελείου.
Ο υφυπουργός Άμυνας Γουίλιαμ Κλέμεντς ενημέρωσε τους παρευρισκομένους ότι μια αμερικανική αμφίβια δύναμη είχε λάβει εντολή να πλησιάσει την Κύπρο. Η δύναμη αποτελούνταν από πέντε πλοία, περίπου 1.800 πεζοναύτες και 14 ελικόπτερα.
Η αποστολή της, όμως, δεν ήταν να εμποδίσει την τουρκική εισβολή. Προοριζόταν αποκλειστικά για την ενδεχόμενη εκκένωση Αμερικανών πολιτών.
Την ίδια περίοδο, ο ειδικός απεσταλμένος των ΗΠΑ Τζόζεφ Σίσκο κινούνταν ανάμεσα στην Αθήνα και την Άγκυρα.
Από την ελληνική πλευρά είχε εξασφαλίσει ορισμένες περιορισμένες παραχωρήσεις, όπως τη συμμετοχή σε συνομιλίες στο Λονδίνο και την ενίσχυση της παρουσίας του ΟΗΕ σε λιμάνια και αεροδρόμια.
Η Αθήνα, ωστόσο, απέρριπτε την απαίτηση της Τουρκίας για πρόσβαση των Τουρκοκυπρίων στη θάλασσα, θεωρώντας ότι επρόκειτο για ένα σχέδιο που θα οδηγούσε ουσιαστικά στη διχοτόμηση της Κύπρου.
Ο Σίσκο ενημέρωσε τον Κίσινγκερ ότι είχε σχηματίσει τη σαφή εντύπωση πως η Άγκυρα θεωρούσε εκείνη τη στιγμή την ιδανική ευκαιρία για να επιτύχει, μέσω στρατιωτικής επέμβασης, έναν μακροχρόνιο στρατηγικό στόχο.
Η τουρκική πρόθεση ήταν πλέον φανερή. Αυτό που έλειπε ήταν η πολιτική απόφαση για ουσιαστική αποτροπή.
Οι πληροφορίες για σχέδιο δολοφονίας του Μακαρίου
Στα αμερικανικά πρακτικά καταγράφεται και μια λιγότερο γνωστή πτυχή των δραματικών εκείνων ημερών.
Η κυπριακή πλευρά ζήτησε από τις Ηνωμένες Πολιτείες αεροσκάφος για τη μεταφορά του Μακαρίου από τη Νέα Υόρκη στην Ουάσιγκτον, επειδή υπήρχαν πληροφορίες για απειλές κατά της ζωής του.
Η αρχική εισήγηση ήταν να απορριφθεί το αίτημα, καθώς η διάθεση αμερικανικού αεροσκάφους θα μπορούσε να θεωρηθεί πολιτική υποστήριξη προς τον Μακάριο.
Στη συνέχεια, όμως, εκπρόσωπος της CIA αποκάλυψε ότι υπήρχε πληροφορία από αξιόπιστη πηγή, σύμφωνα με την οποία είχε δοθεί εντολή για τη δολοφονία του Μακαρίου όπου και αν βρισκόταν στον κόσμο.
Τελικά εξετάστηκε μια συμβιβαστική λύση: η μεταφορά του με μικρό στρατιωτικό αεροσκάφος χωρίς διακριτικά. Ο στόχος ήταν να προστατευθεί η ζωή του χωρίς να δοθεί η εντύπωση ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες τον υποστήριζαν πολιτικά.
Η στιγμή που άρχισε ο «Αττίλας»
Το βράδυ της 19ης προς την 20ή Ιουλίου, οι αμερικανικές υπηρεσίες είχαν πλέον διαμορφώσει καθαρή εικόνα.
Η CIA εκτιμούσε ότι οι τουρκικές δυνάμεις ήταν έτοιμες να πραγματοποιήσουν απόβαση στην περιοχή της Κερύνειας. Σύμφωνα με τις πληροφορίες, η Άγκυρα στόχευε στην κατάληψη της Κερύνειας, της Αμμοχώστου και μιας ενδιάμεσης ζώνης, ώστε να εξασφαλίσει ισχυρότερη θέση σε μελλοντικές διαπραγματεύσεις.
Σε τηλεφωνική συνομιλία με τον υπουργό Άμυνας Τζέιμς Σλέσινγκερ, ο Κίσινγκερ τον ενημέρωσε ότι οι τουρκικές δυνάμεις είχαν αρχίσει να αποβιβάζονται.
Η λιτή φράση «Αποβιβάζονται» αποτύπωνε τη στιγμή κατά την οποία οι διπλωματικές προειδοποιήσεις μετατρέπονταν σε στρατιωτική πραγματικότητα.
Λίγο πριν από τις 5 το πρωί της 20ής Ιουλίου 1974, ο τουρκικός στόλος έφθασε στις βόρειες ακτές της Κύπρου.
Η επιχείρηση «Αττίλας» ξεκίνησε με αεροπορικούς βομβαρδισμούς, απόβαση στην περιοχή Πέντε Μίλι, δυτικά της Κερύνειας, και ρίψεις αλεξιπτωτιστών βόρεια της Λευκωσίας.
Κυρώσεις που παρουσιάστηκαν ως «τεχνικές καθυστερήσεις»
Μετά την έναρξη της εισβολής, ο Κίσινγκερ ενημέρωσε τον Πρόεδρο Ρίτσαρντ Νίξον ότι η Αθήνα είχε αποδεχθεί την αμερικανική πρόταση για κατάπαυση του πυρός.
Η Άγκυρα, αντίθετα, καθυστερούσε, επιχειρώντας να δημιουργήσει τετελεσμένα και να καταλάβει όσο το δυνατόν μεγαλύτερο έδαφος πριν συμφωνήσει σε εκεχειρία.
Στο τραπέζι βρέθηκε και το ενδεχόμενο διακοπής της στρατιωτικής βοήθειας προς την Ελλάδα και την Τουρκία. Ωστόσο, ο Κίσινγκερ δεν επιθυμούσε να ανακοινωθεί επίσημο εμπάργκο όπλων, καθώς φοβόταν ότι μια δημόσια απόφαση θα ήταν δύσκολο να ανακληθεί αργότερα.
Η οδηγία που δόθηκε ήταν χαρακτηριστική: οι παραδόσεις όπλων να καθυστερήσουν, αλλά οι καθυστερήσεις να παρουσιαστούν ως τεχνικό πρόβλημα και όχι ως πολιτική κύρωση.
Το Ψήφισμα 353 ήρθε μετά την απόβαση
Την ώρα που οι τουρκικές δυνάμεις βρίσκονταν ήδη στο κυπριακό έδαφος, στον ΟΗΕ συνεχιζόταν η διαπραγμάτευση για το Ψήφισμα 353.
Η γαλλική πρόταση ζητούσε την αποχώρηση όλων των ξένων στρατευμάτων που υπερέβαιναν τα όρια των διεθνών συμφωνιών. Η διατύπωση αφορούσε πλέον τόσο τις ελληνικές όσο και τις τουρκικές στρατιωτικές δυνάμεις.
Τελικά, το Συμβούλιο Ασφαλείας ζήτησε άμεση κατάπαυση του πυρός, τερματισμό της ξένης στρατιωτικής επέμβασης, αποχώρηση του στρατιωτικού προσωπικού που δεν προβλεπόταν από τις διεθνείς συμφωνίες και έναρξη διαπραγματεύσεων μεταξύ Ελλάδας, Τουρκίας και Βρετανίας.
Όταν, όμως, εγκρίθηκε το ψήφισμα, η Τουρκία είχε ήδη δημιουργήσει στρατιωτικό προγεφύρωμα στην Κύπρο.
Η Ειρηνευτική Δύναμη του ΟΗΕ τέθηκε σε κατάσταση συναγερμού, ενίσχυσε τα παρατηρητήριά της και προσπάθησε να πετύχει τοπικές εκεχειρίες. Δεν διέθετε, όμως, ούτε την εντολή ούτε τη δύναμη να ανατρέψει την πορεία των γεγονότων.
Η τραγωδία που δεν αιφνιδίασε κανέναν
Τα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα καταρρίπτουν την εικόνα μιας ξαφνικής και απρόβλεπτης τουρκικής ενέργειας.
Η εισβολή είχε προειδοποιηθεί, συζητηθεί, αναλυθεί και σχεδόν χρονομετρηθεί από τις μεγαλύτερες διεθνείς δυνάμεις.
Η Άγκυρα είχε γνωστοποιήσει τις προθέσεις της. Οι αμερικανικές υπηρεσίες παρακολουθούσαν τις στρατιωτικές προετοιμασίες. Η Βρετανία γνώριζε ότι η Τουρκία ζητούσε κοινή επέμβαση. Ο ΟΗΕ είχε ενημερωθεί για την έκταση της πολιτικής και στρατιωτικής κρίσης.
Εκείνο που δεν υπήρξε ήταν μια συντονισμένη και αποφασιστική προσπάθεια για να σταματήσει η εισβολή πριν ξεκινήσει.
Το ξημέρωμα της 20ής Ιουλίου 1974, η διπλωματία είχε ήδη παραχωρήσει τη θέση της στα όπλα.
Η Κύπρος πλήρωσε το πραξικόπημα, την προδοσία της χούντας, τον τουρκικό επεκτατισμό και τον κυνισμό εκείνων που αντιμετώπισαν το νησί κυρίως ως ένα γεωπολιτικό πρόβλημα και όχι ως μια ανεξάρτητη χώρα που βυθιζόταν στην τραγωδία.
